Қазақ әдебиетінің көрнекті өкілі, жазушы Сайын Мұратбеков – ұлттық прозаның дамуына елеулі үлес қосқан қаламгер. Оның шығармалары қарапайым адам өмірін, ауыл тіршілігін, адамгершілік қасиеттерді, балалық шақтың мөлдір сезімдері мен адам жанының терең иірімдерін шынайы бейнелеуімен ерекшеленеді. Жазушының әңгімелері оқырманды жақсылық пен ізгілікке ұмтылуға, өмірді бағалауға тәрбиелейді. Ол белгілі бір дәуірдің ерекшелігін баяндаудан гөрі, сол кезеңнің адам тағдырына әсерін көрсетуге басымдық береді. Өйткені адам мен қоғам, жеке тұлға мен тарихи кезең арасындағы байланысты суреттейді.
Жазушының алғашқы шығармалары 1950 ж. аяғында жариялана бастаған. Кейін «Менің қарындасым» (1961), «Ауыл оты» (1964), «Көкорай» (1967), «Отау үй» (1968), «Жабайы алма» (1972), «Дос іздеп жүрмін» (1973) жинақтары, «Ескек жел», «Қалың қар», «Өліара» атты повестері жарыққа шықты.
С. Мұратбековтің шығармалары өмір шындығын көркемдікпен ұштастырып, адам болмысының нәзік қырларын терең ашады. Ол кейіпкерлерінің ішкі сезімдерін, жан дүниесіндегі толғаныстарды күнделікті өмір көріністері арқылы жеткізеді. Жазушының тілі қарапайым әрі көркем, баяндау мәнері табиғи, оқиғалары өмірге жақын. Оның шығармаларын оқығанда туған жердің тынысын сезініп, ауыл адамдарының мінез-құлқымен, қуанышы мен мұңымен танысқандай боласың.
Қаламгердің ең танымал туындыларының бірі – «Жусан иісі» әңгімесі. Шығармада соғыс жылдарындағы ауыл өмірі, сол кезеңнің ауыртпалығын бастан кешкен балалардың тағдыры, жетімдіктің зардабы мен адам рухының беріктігі секілді қасиеттер суреттеледі. Қиындыққа мойымай, қиял әлеміне бойлаған Аянның бейнесі арқылы жазушы төзімділік, үміт және адамдық қасиеттердің мәнін ашады. Жусанның жұпар иісі туған жерге деген сағыныштың, балалық шақтың және жүрекке жақын естеліктердің символына айналады.
Жазушының тағы бір көрнекті шығармасы – «Басында Үшқараның» әңгімесі. Бұл туындыда ауыл өмірі, адам тағдыры және туған жермен байланысты сезімдер көркем бейнеленеді. Қаламгер шығармаларындағы тағы бір ерекшелік – табиғат кейіпкерлердің ішкі сезімдерімен, психологиялық күйлерімен тығыз байланыста болады. Табиғат құбылыстары арқылы кейіпкерлердің жан дүниесі толық ашылады. Ол табиғат көріністерін кейіпкерлердің көңіл күйімен астастыра отырып, оқырманды адам өмірінің мәні туралы ойлануға жетелейді.
С. Мұратбеков шығармаларының басты ерекшеліктерінің бірі – кейіпкерлердің шынайылығы. «Жабайы алма», «Жусан иісі» т.б. туындыларындағы адамдар өмірден алынғандай әсер қалдырады. Жазушы оларды артық әсірелеусіз, табиғи қалпында суреттейді. Кейіпкерлердің іс-әрекеті мен сөздері арқылы олардың мінезі, дүниетанымы және адамгершілік ұстанымдары танылады.
Прозалық шығармаларында туған жерге сүйіспеншілік, үлкенге құрмет, кішіге қамқорлық, достық, мейірімділік пен адалдық секілді құндылықтар кеңінен көрініс табады. Ол адам бойындағы асыл қасиеттерді дәріптей отырып, қоғамдағы әлеуметтік мәселелерді де назардан тыс қалдырмайды. Жазушының шығармалары өткен дәуірдің тынысын танытып қана қоймай, бүгінгі оқырман үшін де тәрбиелік және танымдық маңызын жоғалтқан жоқ.
С. Мұратбековтің қаламгерлік шеберлігі аз сөзбен көп мағына жеткізе білуінен де байқалады. Оқиғаларды баяндаудағы ұстамдылық, тілінің көркемдігі, психологиялық тереңдік пен өмір шындығына адалдық – жазушы шығармашылығының басты белгілері.
Ол әңгіме жанрының көркемдік мүмкіндіктерін биік деңгейге көтерген көрнекті жазушы. Оның туындылары адамды түсінуге, өмірді сүюге, туған жерді қадірлеуге және адамгершілік құндылықтарды бағалауға үндейді. Жазушы шығармаларының өміршеңдігі – олардың шынайы әрі жүрекке жақындығында, оқырманды терең ойға жетелейтін көркемдік қуатында. Сондықтан С. Мұратбековті проза жанрының шебері деп тануға толық негіз бар.
2014 жылы республикалық «Бір ел – бір кітап» акциясы аясында Сайын Мұратбековтің «Жусан иісі» және «Басында Үшқараның…» шығармалары жыл кітабы болып таңдалды. Бұл шешім жазушы туындыларының әдеби құндылығын, тәрбиелік маңызын және оқырман жүрегінен орын алған өміршеңдігін айқындайды.
Биыл елімізде 15 қыркүйектен бастап алғашқы ресми «Кітап оқитын ұлт» республикалық кітап оқу марафоны өтіп жатыр. Жобаның басты мақсаты – кітап оқуды насихаттау, оқу мәдениетін қалыптастыру және оны қоғамның күнделікті өмір салтына айналдыру. Осы тұрғыдан алғанда, Сайын Мұратбековтің шығармаларын оқу – ұлттық әдеби мұраны танудың, адамгершілік құндылықтарды бағалаудың және рухани дүниені байытудың маңызды жолы болып табылады.
Сайын Мұратбековтің шығармалары – ұлттық рух пен адамгершілік құндылықтарды дәріптейтін рухани мұра. Жазушы туындылары оқырманды туған жерді қадірлеуге, мейірімділік пен адалдықты бағалауға үндейді. Қаламгердің өміршең прозасы ұрпақтан-ұрпаққа жалғасып, қазақ әдебиетінің асыл қазынасы ретінде өз құндылығын жоғалтпайды.
Жанар Ахметова
Кітапхана жұмысы қызметінің жетекші сарапшысы
